کد خبر : 19814
تاریخ انتشار : سه‌شنبه 29 سپتامبر 2020 - 10:57

گفتگوی عصر فرهنگ با داود فتحعلی بیگی درباره مشکلات تئاتر سنتی و آیینی / اینکه هنوز یک مرکز ملی برای نمایش های آیینی و سنتی نداریم بسیار دردناک است

گفتگوی عصر فرهنگ با داود فتحعلی بیگی درباره مشکلات تئاتر سنتی و آیینی / اینکه هنوز یک مرکز ملی برای نمایش های آیینی و سنتی نداریم بسیار دردناک است
ما یک رشته دانشگاهی نیاز داریم. سال ها می گوییم برای نمایش های آئینی و سنتی باید یک رشته دانشگاهی دایر شود. اما فقط خودمان گفتیم و فقط خودمان شنیدیم..

عصر فرهنگ – داود فتحعلی بیگی یکی از فعالان عرصه هنرهای نمایشی است که در زمینه های بازيگري، نويسندگي و پژوهشگري فعاليت دارد. از وی تاکنون چندین اثر در حوزه نمایش به چاپ رسیده که بخشی از آنها نمایشنامه و بخشی دیگر آثار پژوهشی هستند. وی فارغ ‌التحصيل مقطع كارشناسي نمايش از دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران بوده و نشان درجه یک هنری (معادل دکتری) از وزارت فرهنگ و ارشاد را دارد. توجه فتعلی بیگی به حوزه نمایش سنتی به ویژه تعزیه و سیاه بازی از جمله مهم ترین موضوعاتی است که آثار وی را متمایز می سازد. او به تازگی تئاتر مستند «عمو هاشم» را بر اساس خاطرات یکی از تعزیه خوانان بزرگ به نام «هاشم فیاض» را در تماشاخانه سنگلج به روی صحنه برده که در آن بخشی از خاطرات او را به تصویر کشیده است. متن پیش رو، گفتگوی اختصاصی عصر فرهنگ با این هنرمند درباره چالش های کنونی عرصه نمایش، به ویژه نمایش سنتی و تعزیه است.

چه شد که به فکر اجرای نمایش «عمو هاشم» افتادید؟ به واسطه علاقه ای بود که به تعزیه داشتید یا علت دیگری داشت؟

من در حوزه نمایش های آئینی سنتی از جمله تعزیه پژوهش هایی انجام داده ام و به صورت مستمر از سال ۵۶ تا حالا پیگیر این حوزه بوده ام. پایان نامه لیسانسم هم درباره شخصیت در تعزیه بود. از همان زمان تا امروز از تعزیه منفک نشدم و همچنان به دنبال مطالب و تحلیل های جدید هستم. طبیعتاً برای کسی که در حوزه فرهنگ عامه و نمایش های آئین سنتی فعالیت می کند، بخشی از زمینه هایی که می تواند به شناخت و آگاهی کمک کند، اجرا و استمرار همنشینی با فعالین این حوزه است. من از سال ۶۳ به بعد با خیلی از تعزیه خوان های تهران حشر و نشر داشتم و حتی با برخی از تعزیه خوان های شهرستان هم ارتباط داشتم. از جمله یکی از این شخصیت ها زنده یاد آقای فیاض بود. رابطه دوستی ما قوی شد و همین باعث شد در اثر این حشر و نشر من خیلی موارد را از ایشان بشنوم. خاطراتی که داشتند، تجربه هایی که داشتند، اطلاعاتی که داشتند، آدم هایی که دیده بودند را درک کردم. این خود به خود برای من اتفاق می افتاد. از جمله در این ارتباطات اتفاقی افتاد که یک بار من در زیرزمین خانه ایشان که حسینیه ای درست کرده بود و اثاث های تعزیه را آنجا می گذاشت، دیدم که یک بقچه ای هست و در آن تقویم های بغلی بود.

پرسیدم اینها چیست؟ گفت این ها یکسری تقویم است و من هر سال یکی از این تقویم های بغلی می گیرم و در آن جا هر جا تعزیه اجرا می کنیم و کسانی را که شرکت می کنند در این یادداشت می کنم. یعنی یک نوعی یادداشت های روزانه بود منتهی خیلی به اختصار و تلگرافی بود، نه این که مفصل و جامع باشد. از سال ۱۳۲۷ این تقویم ها وجود داشت. خیلی علاقه مند شدم که اینها را ایشان توضیح دهد. یکی از دانشجویان سوره هم چند سال پیشسر کلاس وقتی این صحبت شد و ابراز علاقه کرد و پیگیر شد و به خانه آقای فیاض برای مصاحبه می رفتیم و ایشان ضبط می کرد و پیاده می شد و ما می دیدیم. تا بر اساس این تقویم ها خاطرات آقای فیاض را ثبت و ضبط کردیم. اگر آن را بخوانید می بینید چه اتفاقاتی گذشته است.

کتاب مربوط به این خاطرات چاپ هم شده است؟

بله. از طریق مطالبی که ایشان بیان کرده می فهمیم چه کسانی در گذشته تعزیه می خواندند و دهه ۲۰ و ۳۰ و ۴۰ کجاها تعزیه برگزار می کردند. نوع ارتباط مردم با اینها چطور بود. از جمله این خاطراتی که تعریف می کردند و در این کتاب هم بدان اشاره می کردند، مزاحمت های پلیس بود. چون در دوره پهلوی اول از یک تاریخی به بعد تعزیه خوانی را ممنوع اعلام کردند و بعد از جریان جنگ جهانی دوم بوجود آمد و یک دوره ای فرصتی برای تعزیه خوان ها شد و فضا آزاد شد و اینها تعزیه برگزار کردند و دوباره به تدریج ممنوعیت آغاز شد و از سال ۴۲ به بعد سختگیری شدیدی بود.

علی رغم این که در دوره قاجار یا اواخر قاجار ۶۰-۵۰ تکیه در تهران مخصوص اجرای تعزیه بود، به دلیل این که نسبت به این هنر بی توجهی شد خیلی از اینها رفته رفته تغییر کاربری دادند یا بسته شدند. به جای این که حکومت وقت به عنوان یک هنر آیینی تماشاخانه ویژه ای برای آنها درست کند یا برخی از همان تکایا را نگه دارد و به طور مستمر این جا اجرا داشته باشند، این بی مهری باعث شد این تکایا از بین بروند. برخی از این افراد به عنوان شغل، تعزیه خوانی می کردند در قبرستان و یا کنار امامزاده طبل و شیپور می زدند و عده ای هم جمع می شدند و نذوراتی برای امرار معاش جمع می شد.

یعنی کار آنها به اینجا کشید که در فصل محرم این طور مراسم برگزار می کردند. فصل محرم برخی از شهرستان ها قرارداد می بستند و اجرا داشتند. یکی از اتفاقاتی که رخ می داد همین ممنوعیت ها بود. ژاندارم و پلیس به شهر می آمد و دستگیر می کرد.

در نمایش عمو هاشم دقیقا چه موضوعاتی را خواسته اید منتقل کنید؟

نمایشنامه عمو هاشم بخشی از خاطرات آقای فیاض است که به عنوان ادای دین به این جمعیتی که با جانفشانی و گذران عمر و استمرار در فعالیت و مقاومت این هنر را نگه داشتند تا به ما رسید، تصمیم گرفتم آن را به روی صحنه ببرم. چون آقای فیاض شاخص بود و اتفاقات این نمایش را در خاطراتش تعریف کرد، من هم آن را دستمایه ای برای نمایشنامه قرار دادم و البته دخل و تصرفات کوچکی هم در آن داشتم. وقتی در خود گفت و گوهای داخل نمایشنامه دقت کنید بخشی از تاریخ اجتماعی تعزیه گفته می شود که اینها چطور شهر به شهر می رفتند و چطور نسخه ها رواج یافت و چطور در برخی از خانواده ها این علاقه مندی بود و نسخه ها را نگه می داشتند. اینها قابل ارزیابی است و این حرکات و اقدامات از عوامل مهم نگه داشتن نسخه ها است. یا این که مردم چه اعتقاداتی داشتند و چه احترامی برای اینها به عنوان ذاکر امام حسین (ع) قائل می شدند و همچنین اینکه چه کسانی عوامانه نگاه می کردند.

اگر این نمایشنامه را بخواهید به خوبی تحلیل کنید در یک خط می توان گفت جدال بین عقل و جهل است. زن همواره برای مرد استدلال می کند که شبیه خوان به صرف این که اشقیا خوان است نباید مورد بی احترامی واقع شود. اما مرد همچنان از روی جهل و تعصب کورکورانه خود مخالفت می کند و بعداً در اثر خوابی که می بیند مجاب می شود. می دانید که خواب در فرهنگ ما جایگاه ویژه ای دارد.

هاشم فیاض؛ از تعزیه خوانان بزرگ

از فضای فعلی تئاتر تا چه اندازه رضایت دارید و فکر می کنید رشد کمّی تماشاخانه ها تا چه اندازه بر کیفیت آثار تاثیر داشته است؟

آمار مشخصی از فضای تئاتر و فعالیت های صورت گرفته در آن وجود ندارد که یکی این نوع آمار را ارائه دهد و بر اساس آن تحلیل ها بتوانیم اظهار نظر کنیم. اما به طور کلی می توانم بگویم که امکانات زیرساختی تئاتر ضعیف است و سال های پیش باید نسبت به این مقوله توجه می شد. یک دوره ای به نام بخش خصوصی پا به میدان گذاشتند تا کارهایی انجام دهند ولی این بخش خصوصی که الان برای تئاتر آمده تا کاری کند، که تا الان هم به عقیده من کاری نکرده است، در حقیقت از کمبود امکانات و نیاز جامعه هنری بهره برداری می کند، نه این که خدمات رسانی ویژه ای کند.

چرا فکر می کنید بخش خصوصی نتوانسته کاری را از پیش ببرد و کمکی به فضا بکند؟

قبل از انقلاب بخش خصوصی اگر در قلمرو تئاتر فعال بود اجاره دار سالن نبود. در حقیقت سالنی را ساخته بود و راه اندازی کرده بود و الان کارگردان و نویسنده و بازیگر و غیره قرارداد می بست و امتیاز نمایشنامه را می خرید و با بازیگر و کارگردان قرارداد می بست و ماهانه حقوق پرداخت می کرد؛ دیگر با زشت و زیبای آن گروه کاری نداشت. الان برعکس شده است. به عبارت دیگر این بخش خصوصی الان می گوید من این مقدار اجاره می گیرم؛ معلوم است که این بخش خصوصی نمی تواند خدمتی کند. خیلی ها از سر ناچاری ۱۵-۱۰ روز جایی را اجاره کردند و بعد رفته اند. این بخش خصوصی با این روش نمی تواند کمکی کند، مگر اینکه سازوکار دیگری اعمال شود که بخش خصوصی اجاره دار نشود. واقعاً سرمایه گذار به مفهوم درست کلمه باشد که این هم ویژگی های خود را می طلبد.

نمایش ها و تئاترهایی که ساخته می شود قدری نسبت به فضای جامعه، فرهنگ جامعه متفاوت است. آیا فرهنگ و فضای جامعه تغییر کرده که نمایش ها هم به سمت دیگری رفته یا کسانی که نمایش می سازند درک درستی از جامعه ندارند؟

نمی توان این مسئله را مطلق بیان کرد. مطلقاً نمی توان حکمی داد که اینها از جامعه بیگانه هستند. بستگی به نوع نگاه آنها و اهم و مهم کردن مسائل موجود در جامعه دارد. هر کسی به یک بخشی از این مباحث می پردازد و ممکن است ابراز علاقه کند. برخی ممکن است مباحث انتزاعی را انتخاب کنند و برخی این چنین نیستند و بیشتر رویکرد کاملاً اجتماعی را برمی گزینند؛ یعنی آن چیزهایی که خیلی از مردم جامعه درگیر آن می شوند را انتخاب می کنند.

ممکن است رویکرد برخی نسبت به برخی از مباحث سلبی باشد و همه را از منظر انتقاد نگاه می کنند و برخی ایجابی نگاه می کنند. اگر چه آن مطلبی که می خواهید سلبی عنوان کنید یکی است و آن چه ایجابی می خواهید عنوان کنید مطلب دیگری است. به عنوان مثال ممکن است یکی بخواهد درباره بد بودن نامردی و ناجوانمردی و غیره حرف بزند، یکی هم درباره جوانمردی و مردم داری حرف می زند.

کسی که درباره نامردی و ناجوانمردی حرف می زند مستقیم می گوید نامردی بد است ولی کسی که تبلیغ جوانمردی می کند غیرمستقیم می گوید نامردی بد است ولی چون جوانمردی و نوع دوستی را تبلیغ می کند، خود به خود ایجابی می شود یعنی تماشاگر خود را به این سمت می برد که نیکی ها را ببیند و از نیکی ها تاثیر بگیرد. به همین دلیل است که می گویند وقتی درباره امر مذمومی زیاد حرف بزنید انگار آن را ترویج می کنید. این همان سلبی نگاه کردن است. من می توانم در جامعه خیلی از عیب ها و ایرادات را ببینم و درباره آنها حرف بزنم و می توانم خیلی از خوبی ها را ببینم و درباره آنها حرف بزنم. چرا درباره خوبی ها حرف نزنیم؟ وقتی درباره خوبی ها حرف می زنیم اگر بلد باشید و شعار ندهید و خوب حرف بزنید، خود به خود ترویج خوبی می کنید. وقتی خوبی ها ترویج می شود غیر مستقیم و بدن این که حرفی بزنید بدی ها را رد می کنید.

ترجیح شما رویکرد ایجابی است؟

بله. البته من خیلی مواقع انتقاد هم می کنم ولی در کنار این انتقاد کردن ها اگر در نمایش آدم منفی را نشان می دهم، فرد مثبت را هم نشان می دهم و می گویم او هم وجود دارد.

فکر می کنید برای زنده نگه داشتن نمایش های سنتی و آیینی و به ویژه تعزیه چه کارهایی باید کرد و چگونه به این مسیر تداوم بخشید؟

امروزه دولت های معاصر و مدرن و جدید وظایفی دارند از جمله وظایف این مسائل است. وقتی سازمان میراث فرهنگی، وزارت ارشاد و غیره را راه اندازی می کند یعنی شرح وظایفی برای خود دارند. منتهی تا اینجا هرکاری صورت گرفته از روی علاقه مندی فردی بوده است اگر فلان مسئول خودش علاقه داشته، کاری کرده است. اگر علاقه نداشتند این اقدامات هم انجام نمی شد. من می گویم باید تشکیلات موظفی وجود داشته باشد که روی اینها کار کنند. اگر نباشد نمی شود. ما یک رشته دانشگاهی نیاز داریم. سال ها می گوییم برای نمایش های آئینی و سنتی باید یک رشته دانشگاهی دایر شود. اما فقط خودمان گفتیم و فقط خودمان شنیدیم.

دانشگاه سوره این رشته را ندارد؟

خیر. دانشگاه سوره چند سال قبل، پیشنهادی به وزارت علوم فرستاد ولی ترتیب اثر ندادند. این عزم ملی می طلبد.

تا چه اندازه می توانیم به آینده این عرصه امیدوار باشیم؟ بیشتر کسانی که در حوزه سیاه بازی و تعزیه فعال بوده اند، از دنیا رفته اند و شاید یکی دو نفر باقی مانده اند که در این فضا از قدیم کار کرده اند. فکر می کنید کسانی هستند که این راه را ادامه دهند؟

الان کسانی هستند که علاقه دارند؛ لیکن اساساً در همه کشورهای متمدن دنیا برای این که از پدیده های فرهنگی شان به عنوان آثار تمدنی مراقبت کنند و از آنها حفظ و نگهداری کنند، سازوکارهایی اندیشیده شده است. از جمله سازوکارها این است که تماشاخانه های سنتی را زنده نگه داشتند و به علاوه، مدرسه هایی را دایر کردند که در آن به صورت کاملاً سیستماتیک و آکادمیک نمایش های سنتی شان را آموزش دهند.

متاسفانه در کشور ما هیچ یک از این اتفاقات نیفتاده است. اگر علاقه مندی مردم به نهضت عاشورا نبود، همین تعزیه و همین چند مجلسی هم که خوانده می شود، فراموش می شد. متاسفانه نه حکومت پهلوی در راستای دایر کردن یک مرکز ملی برای نمایش های آئین سنتی اقدامی انجام داد و نه بعد از انقلاب این اتفاق افتاد. این جای تاسف دارد و دردناک است. ما که تا این اندازه دم از استقلال می زنیم، چرا نسبت به فرهنگ و تمدن خود در یک جاهایی بی توجه هستیم. حتی نسبت به زبان فارسی هم بی توجه هستیم. شعارش را می دهیم اما در عمل توجهی به آن نداریم. الان در دانشگاه هرکسی بدون توجه به اینکه چقدر کاربلد و عالم باشد، نمایشنامه تدریس می کند. این درست نیست. باید فرد بلد باشد. این که یک کتاب خوب یا بد بخواند که کفایت نمی کند.

بقیه مسائل هم همینطور است. اگر ما سرمایه گذاری نکنیم معلوم است در دهکده جهانی که این میزان روابط نزدیک است و هجومی است که فرهنگی های مختلف به فرهنگ ما می آورند این سنت ها از بین می رود. بخاطر همین سازمان یونسکو پدیده های مختلف فرهنگ و هنری کشورهای مختلف را به نام آن کشور ثبت می کند. اگر ما دیرتر اقدام می کردیم، یکی دیگر از کشورها تعزیه را به نام خود ثبت می کرد. تعزیه ما به ثبت جهانی رسیده است ولی سازمان میراث فرهنگی حتی یکی از ساختمان های خود را اختصاص نداده که بنیاد شبیه خوانی شود.

سازمان اوقاف این همه وقفیات برای هزینه کردن و برای تعزیه دارد، اما برای تعزیه که اغلب جاها هزینه نمی کنند، هیچ مرکزی برای حفظ و نگهداری شبیه خوانی راه اندازی نکرده اند. حال آن که این فرهنگ و آیین برآمده از فرهنگ شیعه ایرانی است. یعنی هم ویژگی های ایرانی دارد و هم ویژگی های شیعی دارد. این جزو افتخارات پیروان مذهب شیعه ایرانی یا ایرانیان شیعه مذهب است که توانسته اند شکلی متفاوت از نمایش را به دنیا ارائه دهند. نمایش سنتی ما بخشی از میراث فرهنگی دنیا هم هست و به عنوان یک پدیده نمایشی در جهان محسوب می شود. اما وقتی آموزش به صورت سیستماتیک نداشته باشید، پژوهش و آفرینش نداشته باشید خود به خود عین بچه ای می ماند که رها شده و باید این سو و آن سو گدایی کند. باید هم مرکز ملی نمایش های آئین سنتی داشته باشیم و هم تشکیلاتی باشد که روی آموزش، پژوهش و آفرینش کار کند. همان کاری که کشورهای دیگر دنیا انجام دادند.

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.